कर्मचाऱ्यांसाठी नवे कामगार संहिता सोप्या भाषेत: 50% वेतन नियम, कंत्राटी (fixed-term) कर्मचाऱ्यांना 1 वर्षात ग्रॅच्युइटी, ओव्हरटाइम, रजा — आणि तुमच्या पगारपत्रकात काय बदलते
चार कामगार संहिता (वेतन 2019, औद्योगिक संबंध 2020, सामाजिक सुरक्षा 2020, OSH 2020) 21 नोव्हेंबर 2025 पासून लागू झाल्या आणि त्यांनी 29 जुने कामगार कायदे बदलले. पगारपत्रकातील मोठा बदल म्हणजे 50% नियम: तुमचे भत्ते एकूण पगाराच्या 50% पेक्षा जास्त असतील तर जास्तीचा भाग “वेतन” (मूळ वेतन + महागाई भत्ता + retaining allowance) मध्ये PF, ग्रॅच्युइटी आणि इतर वैधानिक देण्यांसाठी परत जोडला जातो — त्यामुळे ही देणी वाढू शकतात आणि हातात येणारा पगार थोडा कमी होऊ शकतो. कंत्राटी (fixed-term) कर्मचाऱ्यांना आता 1 वर्षानंतर ग्रॅच्युइटी मिळते (कायम कर्मचाऱ्यांना अजूनही 5 वर्षे लागतात). नव्या वेतन व्याख्येवरची ग्रॅच्युइटी 21 नोव्हें 2025 पासून लागू; कमाल मर्यादा ₹20 लाखच. ओव्हरटाइमला सामान्य दराच्या दुप्पट पैसे मिळतात.
महत्त्वाची माहिती शेवटची पडताळणी: 15 ऑक्टो 2026
| बाब | तपशील | स्रोत |
|---|---|---|
| कधीपासून लागू | 21 नोव्हेंबर 2025 — वेतन संहिता 2019, औद्योगिक संबंध संहिता 2020, सामाजिक सुरक्षा संहिता 2020, OSH&WC संहिता 2020; 29 कायदे एकत्र | PIB — कामगार मंत्रालय, 21 नोव्हें 2025 |
| “वेतन” | मूळ वेतन + DA + retaining allowance; इतर भत्ते एकूण मोबदल्याच्या 50% पेक्षा जास्त असल्यास जास्तीचा भाग वेतनात जोडला जातो | कामगार मंत्रालय FAQ (30 डिसें 2025), प्र. 2–4 |
| वेतनात समाविष्ट नाही | कामगिरी प्रोत्साहन, ESOP, बदलता पगार, प्रतिपूर्ती; रजा रोखीकरण हा “भत्ता” नाही | कामगार मंत्रालय FAQ, प्र. 3, 5; अतिरिक्त FAQ प्र. 4 |
| नव्या वेतनावर ग्रॅच्युइटी | 21 नोव्हें 2025 पासून (पुढील काळासाठी); कमाल ₹20 लाख | कामगार मंत्रालय FAQ, प्र. 8, 12 |
| कंत्राटी (fixed-term) कर्मचारी | करारांतर्गत 1 वर्ष सेवेनंतर ग्रॅच्युइटी; कायम कर्मचाऱ्यांइतके लाभ | अतिरिक्त FAQ (16 मार्च 2026), प्र. 14, 19 |
| ओव्हरटाइम | दिवसाला 8 किंवा आठवड्याला 48 तासांपेक्षा जास्त → सामान्य वेतन दराच्या दुप्पट | अतिरिक्त FAQ, प्र. 24 |
| रजा (कामगार) | 30 दिवसांपर्यंत पुढे नेता येते; नाकारलेली रजा मर्यादेशिवाय; 30 दिवसांवरील रजा वर्षाअखेरीस रोखीकरण | अतिरिक्त FAQ, प्र. 21, 26 |
| नियम | संक्रमण काळात जुने नियम संहितांशी सुसंगत असेपर्यंत लागू | कामगार मंत्रालय FAQ, प्र. 1 |
पुण्यात काम करणाऱ्या नेहाचे पॅकेज महिना ₹76,000 आहे. तिचे मूळ वेतन + DA फक्त ₹20,000 आहे; बाकी सगळे भत्ते. कामगार संहिता लागू झाल्यानंतर HR ने तिला सांगितले की PF आणि ग्रॅच्युइटीसाठी तिचे “वेतन” आता ₹20,000 नव्हे, ₹22,000 आहे. नवा 50% नियम समजावण्यासाठी कामगार मंत्रालय नेमके हेच उदाहरण वापरते.
50% वेतन नियम, मंत्रालयाच्याच उदाहरणासह
संहितांनुसार “वेतन” = मूळ वेतन + महागाई भत्ता (DA) + retaining allowance. बाकी सर्व (भत्ते) एकूण पगाराच्या 50% पेक्षा जास्त असतील, तर 50% वरचा जास्तीचा भाग वैधानिक कारणांसाठी वेतनात जोडला जातो.
| बाब | रक्कम (दरमहा) |
|---|---|
| एकूण मोबदला | ₹76,000 |
| मूळ वेतन + DA | ₹20,000 |
| भत्ते | ₹40,000 |
| इतर घटक (ग्रॅच्युइटी, छाटणी भरपाई — वगळलेले) | ₹16,000 |
| मोजलेले भत्ते (₹40,000 + ₹16,000) | ₹56,000 |
| कमाल परवानगी भत्ते (₹76,000 चे 50%) | ₹38,000 |
| 50% वरील जास्तीचा भाग | ₹2,000 |
| वैधानिक हिशोबासाठी वेतन | ₹20,000 + ₹2,000 = ₹22,000 |
स्रोत: कामगार मंत्रालय FAQ (30 डिसें 2025), प्र. 7. मग ग्रॅच्युइटीसारखी वैधानिक देणी ₹22,000 वर मोजली जातात.
“वेतन” मध्ये काय मोजले जात नाही: वार्षिक कामगिरी प्रोत्साहन, ESOP, पगाराचा बदलता भाग, प्रतिपूर्ती (reimbursements), आणि रजा रोखीकरण (हा भत्ता नाही). ओव्हरटाइम मात्र 50% तपासणीसाठी घटकांमध्ये मोजला *जातो*.
तुमच्या पगारपत्रकात काय बदलते
| बाब | अनेक कर्मचाऱ्यांवर परिणाम |
|---|---|
| मूळ वेतन + DA चा वाटा | नियम पाळण्यासाठी नियोक्ते अनेकदा मूळ वेतन CTC च्या सुमारे 50% करतात |
| PF | PF हा वेतनाचा % आहे; वेतन वाढले तर PF (दोन्ही वाटे) वाढू शकतो. EPF ची 17 सप्टें 2026 पासून वेगळी ₹25,000 वेतन मर्यादा आहे — पाहा PF वेतन मर्यादा ₹25,000 |
| ग्रॅच्युइटी | 21 नोव्हें 2025 पासून वाढीव वेतनावर मोजली जाते → नोकरी सोडताना जास्त ग्रॅच्युइटी |
| हातात येणारा पगार | PF आणि ग्रॅच्युइटीची तरतूद त्याच CTC मधून आली तर थोडा कमी होऊ शकतो |
| एकूण CTC | बदलणे बंधनकारक नाही; विभागणी बदलते |
तुमचे आकडे हातात येणारा पगार कॅल्क्युलेटर आणि EPF कॅल्क्युलेटर ने तपासा.
ग्रॅच्युइटी: काय बदलले
| मुद्दा | संहितांनुसार नियम |
|---|---|
| कंत्राटी (fixed-term) कर्मचारी | करारांतर्गत 1 वर्ष सेवेनंतर पात्र (कराराच्या सुरुवातीपासून मोजून) |
| कायम कर्मचारी | अजूनही 5 वर्षे सलग सेवा (मृत्यू किंवा अपंगत्वात गरज नाही) |
| सूत्र | प्रत्येक पूर्ण वर्षासाठी (किंवा 6 महिन्यांवरील भागासाठी) शेवटच्या वेतनावर 15 दिवसांचे वेतन |
| कोणते वेतन | नवी वेतन व्याख्या (50% नियमासह), 21 नोव्हें 2025 पासून |
| कमाल | ₹20 लाख (केंद्र सरकारने अधिसूचित) |
| कंत्राटदारामार्फत कंत्राटी कामगार | कंत्राटदार (नियोक्ता) 5 वर्षांनंतर ग्रॅच्युइटी देतो |
नव्या वेतनावरची ग्रॅच्युइटी पुढील काळासाठी — 21 नोव्हेंबर 2025, म्हणजे अंमलबजावणीच्या तारखेपासून — लागू आहे. सूत्रासाठी आमचा ग्रॅच्युइटी कॅल्क्युलेटर वापरा.
कामाचे तास, ओव्हरटाइम आणि रजा
- कामाचे तास: दिवसाला 8 तास / आठवड्याला 48 तास.
- ओव्हरटाइम: दिवसाला 8 किंवा आठवड्याला 48 तासांपेक्षा जास्त कामाला सामान्य वेतन दराच्या दुप्पट पैसे, वेतन कालावधीच्या शेवटी. वेतन संहितेनुसार ज्यांचे किमान वेतन ठरलेले आहे असे कर्मचारी पात्र.
- रजा (“कामगारांसाठी”): पुढील वर्षात 30 दिवसांपर्यंत रजा नेता येते; मागितलेली पण नाकारलेली रजा मर्यादेशिवाय पुढे जाते. नाकारलेली 30 दिवसांवरील रजा वर्षाअखेरीस रोखीकरण करता येते, आणि नोकरी सोडताना जमा रजेचे रोखीकरण होते. हे रजेचे नियम कामगार आणि दरमहा ₹18,000 पर्यंत वेतन असलेल्या पर्यवेक्षकांना लागू; व्यवस्थापकांसाठी कंपनीचे धोरण.
- 40 वर्षांवरील कामगारांना मोफत वार्षिक आरोग्य तपासणी; सर्वांना नियुक्तीपत्र; संमती व सुरक्षा उपायांसह महिलांना रात्रपाळीची परवानगी.
नियम अजून अंतिम होत आहेत. नवे नियम अधिसूचित होईपर्यंत संहितांशी विसंगत नसलेले जुने नियम लागू राहतात. राज्य सरकारे त्यांच्याखालील आस्थापनांसाठी स्वतःचे नियम करतात. तुमचा HR पगाराची रचना टप्प्याटप्प्याने बदलू शकतो — सुधारित रचना लेखी मागा.
कराची बाजू: रजा रोखीकरण आणि ग्रॅच्युइटी
किती मिळते ते कामगार कायदा ठरवतो; त्यातले किती करमुक्त ते आयकर कायदा ठरवतो. खाजगी क्षेत्रातील निवृत्तीवेळचे रजा रोखीकरण ₹25 लाखांपर्यंत करमुक्त — पाहा रजा रोखीकरणावरील कर. ग्रॅच्युइटीच्या कर मर्यादा ग्रॅच्युइटी कॅल्क्युलेटर मध्ये आहेत.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
नवे कामगार कायदे कधीपासून लागू झाले?
21 नोव्हेंबर 2025 पासून. वेतन संहिता 2019, औद्योगिक संबंध संहिता 2020, सामाजिक सुरक्षा संहिता 2020 आणि OSH&WC संहिता 2020 यांनी 29 जुने कामगार कायदे बदलले.
नव्या कामगार संहितेतील 50% नियम काय आहे?
“वेतन” म्हणजे मूळ वेतन, DA आणि retaining allowance. इतर भत्ते एकूण मोबदल्याच्या 50% पेक्षा जास्त असल्यास जास्तीचा भाग PF, ग्रॅच्युइटी व इतर वैधानिक हिशोबासाठी वेतनात परत जोडला जातो.
नव्या कामगार कायद्यांमुळे हातात येणारा पगार कमी होईल का?
तुमचे मूळ वेतन कमी होते आणि नियोक्त्याने CTC तेवढेच ठेवले तर थोडा कमी होऊ शकतो — वाढीव वेतनावरचा PF व ग्रॅच्युइटी त्याच CTC मधून येतात. मात्र तुमची निवृत्ती बचत आणि ग्रॅच्युइटी वाढते.
कंत्राटी कर्मचाऱ्यांना 1 वर्षानंतर ग्रॅच्युइटी मिळते का?
होय. कराराच्या सुरुवातीपासून मोजून करारांतर्गत एक वर्ष सेवा केल्यावर fixed-term कर्मचारी ग्रॅच्युइटीसाठी पात्र होतो. कायम कर्मचाऱ्यांना अजूनही 5 वर्षे लागतात.
नवी ग्रॅच्युइटी गणना पूर्वलक्षी आहे का?
नाही. सुधारित वेतन व्याख्येवर आधारित ग्रॅच्युइटी 21 नोव्हेंबर 2025 पासून, म्हणजे संहिता लागू झाल्याच्या तारखेपासून, लागू आहे.
ओव्हरटाइमला दुप्पट दर मिळतो का?
होय. पात्र कर्मचाऱ्यांना दिवसाला 8 किंवा आठवड्याला 48 तासांपेक्षा जास्त कामासाठी सामान्य वेतन दराच्या दुप्पट पैसे मिळतात.
अधिकृत लिंक्स
फक्त या सरकारी वेबसाइट्स वापरा. HumainOne यापैकी कोणाशीही संबंधित नाही.
- PIB — चार कामगार संहिता लागू21 नोव्हें 2025, मुख्य बदल
- कामगार संहितांवरील FAQ (30 डिसें 2025)वेतन, 50% नियम, ग्रॅच्युइटी
- अतिरिक्त FAQ (16 मार्च 2026)fixed-term, ओव्हरटाइम, रजा
- कामगार व रोजगार मंत्रालयसंहिता, नियम, अधिसूचना
अस्वीकरण: HumainOne ही एक स्वतंत्र माहिती वेबसाइट आहे. आमचा UIDAI, आयकर विभाग, EPFO, NPCI, निवडणूक आयोग, महाराष्ट्र शासन किंवा कोणत्याही सरकारी संस्थेशी संबंध नाही. आम्ही अर्ज, कागदपत्रे किंवा शुल्क स्वीकारत नाही. माहिती दाखवलेल्या तारखेला अधिकृत स्रोतांशी तपासली आहे, पण नियम बदलतात — कोणतीही कृती करण्यापूर्वी अधिकृत वेबसाइटवर खात्री करा. कॅल्क्युलेटर अंदाज देतात, अधिकृत आकडे नव्हे; हा कर किंवा कायदेशीर सल्ला नाही.